Rozwój stosunków koleżeńskich i przyjacielskich w młodszym wieku szkolnym; pojmowanie koleżeństwa i przyjaźni

w literaturze pedagogicznej.

 

                Zachowanie się człowieka w kontaktach z innymi ludźmi oraz mechanizmy rządzące stosunkami międzyludzkimi stanowią przedmiot zainteresowań wielu psychologów. Obserwacja życia społecznego była i jest dla badaczy niewyczerpanym źródłem pytań i problemów. Wśród nich jednym z podstawowych, a zarazem niezwykle złożonym jest problem koleżeństwa i przyjaźni między ludźmi.

                Człowiek jako istota społeczna odczuwa naturalna potrzebę obcowania z innymi ludźmi. Najlepiej jednak czuje się wśród osób, które są mu życzliwe i przyjazne. Dlatego każdy z nas pragnie mieć kogoś, kogo mógłby określić mianem kolegi, a jeszcze lepiej przyjaciela.

                W literaturze pedagogicznej koleżeństwo jest określane jako:„1) dobre, życzliwe stosunki między kolegami, wzajemna pomoc, uczynność, duch koleżeński, koleżeńskość, (…); 2) ogół kolegów, koleżanek (…)”( Słownik współczesnego języka polskiego, Warszawa 1998, wyd. WILGA, t. 1, s.390 ). Wg Z. Zaborowskiego stosunki koleżeńskie to „treść i płaszczyzny kontaktów między uczniami – tj. wspólne uczenie się, praca społeczna, zajęcia pozalekcyjne, przynależność do organizacji młodzieżowych oraz wzory i normy regulujące ich współżycie i współpracę”. ( Z. Zaborowski, Psychospołeczne problemy wychowania, Warszawa 1977, NK, s.71 ).

                Koleżeństwo przejawia się w takich interpersonalnych akcjach jak pożyczanie, dzielenie się czymś w zabawie, pomaganie. Stosunki koleżeńskie najczęściej występują między rówieśnikami; przejawiają się one w szkole, klasie, na osiedlu, w sąsiedztwie. Ilość kontaktów w różnych okolicznościach sprzyja rozwojowi dużej ilości związków koleżeństwa.

                Innym zjawiskiem niż koleżeństwo jest przyjaźń. Jest to „więź między osobami oparta na wzajemnej życzliwości, szczerości, zaufaniu, pomocy; życzliwość, serdeczność: Serdeczna, prawdziwa, niezachwiana, bezinteresowna, długoletnia, szczera przyjaźń. Darzyć kogoś przyjaźnią. Żyć z kimś w przyjaźni”.

( Słownik współczesnego języka polskiego, op. cit., t. 2, s.199)

Zdaniem W. Szewczuka to „związek uczuciowy między dwiema osobami atrakcyjnymi dla siebie (na ogół bez erotycznego komponentu), wyrażający się w bezinteresownej sympatii, gotowości niesienia pomocy, we wspólnych zainteresowaniach, zainteresowaniach także wspólnym realizowaniu działań”.

(Słownik psychologiczny, W. Szewczyk (red.), W-wa 1979, WP, s.222).

                Koleżeństwo i przyjaźń – to pojęcia pokrewne ze względu na treść znaczeniową i genezę. Wyrażają one podstawowe stosunki współżycia ludzi ze sobą, oparte na wzajemnej sympatii, pomocy i szacunku. Główna różnica dotyczy bardziej wybiórczego i osobistego charakteru przyjaźni, natomiast jej podstawę stanowi bliski stosunek uczuciowy wiążący ludzi ze sobą ze względu na wspólne zainteresowania, wzajemne zrozumienie i zaufanie.

W przyjaźni wraz z głębokim przywiązaniem niejednokrotnie występuje gotowość do ofiarności i poświęcenia dla dobra przyjaciela, czy też dotrzymywanie mu wierności. Są to właściwości wynikające z głębokiej więzi uczuciowej łączącej przyjaciół.

Koleżeńskość ma bardziej zewnętrzny i szeroki charakter, oznacza bowiem stosunki współżycia i współdziałania ludzi w zespole, złączonych jednością celów i zadań oraz wspólnym dążeniem do ich realizacji. ( I.Isterewicz, Przyjaźń i koleżeństwo w rozumieniu dzieci i młodzieży szkolnej. „Kwartalnik Pedagogiczny”, 1965, nr 1, s. 184). Różnica przyjaźni i koleżeństwa dotyczy stopnia intensywności uczuć, bowiem zarówno przyjaźń, jak i koleżeńskość zależą od trwałej, obiektywnej podstawy łączącej ze sobą ludzi w postaci wspólnych spraw, zainteresowań oraz celów. Ta wspólna obiektywna podstawowa łącząca ludzi ze sobą jest spójną genetycznie wiążącą koleżeńskość i przyjaźń. Mimo tego, iż podstawa obiektywna odchodzi w przyjaźni na dalszy plan w przeżyciach uczuciowych, odgrywa ona jednak zasadniczą rolę zarówno, gdy chodzi o genezę, jak też o trwałość przyjaźni. Zawiązaniu się trwałej przyjaźni sprzyjają, bowiem nie tylko wspólne sprawy i zainteresowania, które to przyciągają ludzi do siebie, ale także wspólne dążenie do celów i zadań oraz wspólna walka o ich realizację. Obejmuje „ zbliżenie psychiczne, wnikliwą znajomość wzajemną, wyrosłe z niej zaufanie, zrozumienie i przywiązanie. Przyjaźń wymaga znacznego zaangażowania osobistego, często wyrzeczeń i poświęcenia”. ( H. Filipczuk, Koledzy i przyjaciele naszych dzieci, W-wa 1974, NK, s.154-155). Przyjaźń staje się tym trwalsza i silniejsza, im większa jest wartość wspólnych spraw, o których realizację trzeba walczyć. Gdy jednak usuwa się obiektywna podstawa łącząca ludzi ze sobą, przyjaźń zazwyczaj się rozpada.

Koleżeństwo często bywa pierwszym stopniem przyjaźni. Dzieje się tak, dlatego, że pierwsze więzi uczuciowe między ludźmi wytwarzają się właśnie wskutek wspólnych zainteresowań tymi samymi sprawami. Podstawowe cechy koleżeńskości ukształtowane w dobrze zorganizowanej grupie takie jak: współżycie, współpraca, wzajemna pomoc, uprzejmość, towarzyskość, życzliwość, stwarzają podatny grunt do powstania cech o bardziej osobistym i bardziej uczuciowym charakterze, które to stanowią charakterystyczne cechy przyjaźni: przywiązanie, ofiarność, poświęcenie. (H. Filipczuk, str.184 ).

Zdaniem W. Rachalskiej najważniejsze cechy koleżeństwa wyrażają się w tzw. „równości kolegów”, ich wzajemnym szacunku, wspólnej trosce o wzajemne powodzenie, we wzajemnej życzliwości, umiejętności współdziałania i gotowości niesienia pomocy w osiąganiu wspólnych celów. ( W. Rachalska, Miłość, przyjaźń, koleżeństwo [w]: L. Niebrzydowski, E. Płaszczyński, „Przyjaźń i otwartość w stosunkach międzyludzkich”, W-wa 1989, PWN, s. 31).  Bycie kolegą rozumiane jako umiejętność dostosowania się do rytmu, tempa oraz możliwości partnera. Uważa, że niejednokrotnie należy zrezygnować z własnych egoistycznych korzyści dla dobra wspólnie wykonywanej pracy, czy realizacji wspólnych zadań.

Wartość koleżeństwa sprawdza się w codziennych drobnych sprawach związanych z nauka lub pracą. Ale najlepiej sprawdza się w chwilach trudnych, kiedy człowiek bez pomocy kogoś mu życzliwego bliskiego ucierpiałby zbyt wiele, a nie rzadko stanąłby w obliczu unicestwienia ( zagłady ).

L. Niebrzydowski przyjaźń określa jako specyficzny związek dwóch osób, niepodlegający żadnym definicjom normatywnym ani żadnym prawom logicznym. Nazywa również przyjaźń związkiem interpersonalnym, który „spośród wszystkich innych związków w najmniejszym stopniu może być zaprogramowany i określony, co do spełnianych w nim przez partnerów ról. W przeciwieństwie do innych związków międzyosobowych, przyjaźń nie rozpoczyna się żadną umową lub decyzją, ani też nie wynika z żadnych intencji, gdyż jest związkiem w pełni spontanicznym i dobrowolnym”. ( L. Niebrzydowski, E. Płaszczyński, op. cit. S. 33 ). Należy więc stwierdzić, że przyjaźń opiera się na indywidualnym i subiektywnym sposobie postrzegania partnera, a także własnym subiektywnym sposobie interpretowania jego zachowań. Przyjaciel to ktoś, kto nie może być zastąpiony, gdyż jest on indywidualnością niepowtarzalną.

Mimo cech wspólnych koleżeństwa i przyjaźni należy zauważyć, iż różnią się między sobą w widoczny sposób.

Koleżeństwo jest genetycznie wcześniejszą forma stosunków interpersonalnych niż przyjaźń. Może ono, ale ni musi przerodzić się w przyjaźń wówczas, gdy osiągnie pewien stopień dojrzałości stosunków interpersonalnych. Ponadto jest pojęciem znacznie szerszym pod względem zakresu od przyjaźni, gdyż jednostka może mieć znacznie więcej kolegów niż przyjaciół. Zazwyczaj ma się tylko jednego przyjaciela, lub w ogóle się go nie ma, podczas gdy kolegów można mieć wielu.

Przyjaźń w porównaniu z koleżeństwem ma charakter bardziej wybiórczy i selektywny. Różnice miedzy tymi związkami uwidaczniają się w bliskości stosunków osobistych partnerów. Ponadto przyjaźń charakteryzuje się bardziej głębokimi związkami między dwiema osobami, głębszym przywiązaniem oraz większą intymnością i zaufaniem. Nierzadko pojawia się wzajemne wczuwanie się w sytuację partnera zwane empatią, podczas gdy w koleżeństwie stosunki przebiegają bardziej formalnie i oschle.

Mimo ukazanych wyżej różnic między koleżeństwem przyjaźnią należy stwierdzić, że związki te przenikają się nawzajem i uzupełniają, ponieważ są formami tych samych stosunków interpersonalnych na różnym etapie ich rozwoju. W obydwu tych związkach chodzi o kształtowanie poczucia więzi emocjonalnej przy uwzględnieniu wielu indywidualnych właściwości osób tworzących dany związek. Należy, zatem stwierdzić, iż stosunki interpersonalne są rezultatem dłuższego oddziaływania na siebie osób, w trakcie którego wyrabiają one wzajemne o sobie opinie, wyrażają sady, prezentują określone postawy, ograniczane panującymi w środowisku normami oraz pełnionymi rolami.

Dziecko już od urodzenia jest istotą społeczną, tj. istotą przez przynależność do swego gatunku przygotowaną do życia w społeczeństwie.

Do pełnienia ról społecznych i współuczestnictwa w kulturze konieczny jest jednak długotrwały proces socjalizacji. Jego stadium wstępne stanowi okres wczesnego dzieciństwa. Na ty etapie dziecko opanowuje podstawowe formy zachowania się społecznego w kontakcie z dorosłymi, rówieśnikami, oraz przyswaja sobie sposoby komunikowania się z nimi. Pierwotna, wstępna socjalizacja dziecka zachodzi w rodzinie, czyli w środowisku naturalnym, i uważać ja można za najważniejszy wynik wychowania tej sferze rozwoju psychicznego.

 Osobowość dziecka kształtuje się na różnych płaszczyznach i przejawia w różnej formie, co przyczynia się do tworzenia zróżnicowanych stosunków społecznych. Mówimy wówczas waloryzacji, polaryzacji i integracji stosunków społecznych. Waloryzacja stosunków społecznych związana jest z kształtowaniem się w grupie ( zespole) wzorów osobowych afirmowanych przez jego członków. Polaryzacja z kolei oznacza dynamiczny układ tychże stosunków społecznych łączących się z rozwarstwieniem, tzn. tworzeniem się mniejszych grup, między którymi wyłaniają się pewne rozbieżności lub konflikty. Jest wówczas zjawiskiem negatywnym, bowiem oznacza rozbicie jednolitości klasy i dezorganizacje więzi społecznej łączącej uczniów.                

Integracja stosunków społecznych oznacza także ich układ, którego cechami jest ścisła współpraca uczniów. ( D. Masna, Czynniki warunkujące integrację stosunków społecznych w niższych klasach szkoły podstawowej. „Ruch pedagogiczny”, 1990, nr 3/4 , s. 102 ). Z punktu widzenia zadań wychowawczych wyróżniamy integrację pozytywna, oznaczają wzmacnianie się zespołu klasowego, i negatywną przejawiającą się w występowaniu między uczniami więzi osobowych, opartych na fałszywej solidarności.

Według Z. Zaborowskiego stosunki społeczne w kolektywie rozwijają się pod wpływem indywidualnych właściwości uczniów, ich wieku rozwojowego oraz wyniku oddziaływania różnych autonomicznych sił powstających na bazie wzajemnych działań i współżycia.( Z. Zaborowski, Stosunki społeczne w kolektywie, „Kwartalnik Pedagogiczny”, 1958, s. 120 ). W związku z planowym i świadomym oddziaływaniem wychowawczym stosunki te podlegają zmianom. Autor wyróżnia trzy etapy rozwoju stosunków społecznych: ingerencję pierwotną, dezintegrację i integrację wtórną.( cyt. za: D. Masna, op. cit., s. 103 ).  Integracja pierwotna pojawia się w klasach, w których uczniowie uczą się i współżyją ze sobą przez dłuższy czas. Integracja ta wiąże się z określoną polaryzacja stosunków. Przejawia się to tworzeniem w klasie grup np. dobrych uczniów, sportowców. Stosunkom przyjacielskim towarzyszą stosunki antagonistyczne, konfliktowe. Na tym etapie waloryzacja jest połączona z afirmowanym przez uczniów wzorem osobowym, w którym na pierwszy plan wysuwa się koleżeństwo.

Drugi etap (dezintegracja), wiąże się z rozbiciem asocjacji, które uformowały się w klasie w sposób spontaniczny, i które w procesie wychowania spełniają funkcję destrukcyjną. Odbywa się ona pod wpływem nauczyciela lub pod wpływem dojrzałości aktywu.

Cecha integracji wtórnej jest nowa waloryzacja i polaryzacja stosunków, kształtowana w świadomości uczniów na skutek oddziaływania wychowawczego. W świadomości uczniów kształtuje się nowy pozytywny wzór osobowy o takich walorach, jak obowiązkowość, poczucie odpowiedzialności wobec zespołu, uczciwość, zdyscyplinowanie. Integracja wtórna wiąże się ze współpracą i zżywaniem się uczniów w mniejszych grupach. Ogromną rolę odgrywa tu osoba nauczyciela, którego „zadaniem jest kształtowanie takiego układu i struktury stosunków między uczniami, aby bilans ich kontaktów społecznych był pozytywny, by stał się on ważnym współczynnikiem wychowania moralno – społecznego i na tej drodze sprzyjał humanizacji i racjonalizacji stosunków międzyludzkich”( Z. Zaborowski, Stosunki społeczne w koleżeństwie, op. cit., s. 125).

Rozwój społeczny to zdobywanie dojrzałości do współżycia społeczeństwie. Jest to proces uczenia się dostosowania do wzorów grup społecznych, obyczajów i tradycji oraz poznawania istoty wspólnoty, systemu porozumienia i współdziałania. (E. Hurlock, Rozwój dziecka, Warszawa 1960, PWN, s. 349). Spostrzeganie ludzi i samego siebie tworzy domenę percepcji społecznej, która kształtuje się zarówno w naturalnym środowisku wychowawczym, jak też w procesie wychowania w pełni świadomego i zamierzonego. Rozwój człowieka należy zatem ujmować jako „aktywny proces dwustronnych i wzajemnych oddziaływań jednostki i środowiska”. (M. Przetacznik – Gierowska, Z. Włodarski, Psychologia wychowawcza, Warszawa 1994, PWN, cz.2, s.88).

Proces uspołecznienia w różnym okresie życia przebiega na różnym etapie.

Dzieci nawiązując kontakty podczas zabaw, gier zespołowych, uczą się przestrzegania reguł, podporządkowania się tym regułom; wspólne obcowanie i działanie wymusza na nich pewne nawyki dotyczące zachowań. Następuje stopniowy rozwój stosunków więzi emocjonalnych.

Młodszy wiek szkolny przynosi radykalne zmiany sytuacji społecznej dziecka. Dotąd silnie związane z rodzicami, zwraca się w sposób totalny w kierunku nauczyciela. Osobą znaczącą byli dotąd rodzice, teraz zaczyna być nauczyciel. Między nauczycielem a dziećmi pojawia się więź emocjonalna (pani i dzieci lubią się). W życiu społecznym dokonuje się zasadniczy zwrot w kierunku kolegów. Dziecko chce być akceptowane przez rówieśników, stara się dostosować do stawianych przez nich wymagań, jak również do wymagań stawianych przez nauczyciela. Pierwsze, wzajemne kontakty między dziećmi wzbudzają w nich różne uczucia i są obwarowane pewnymi normami postępowania. W życiu jednostki bardzo ważną rolę pełnia stosunki koleżeńsko – przyjacielskie, które początkowo są trudno uchwytne. (I. Malczak, Rozwój stosunków przyjacielskich i koleżeńskich w młodszym wieku szkolnym, [w]: „Życie Szkoły” 1984, nr 1, s. 24). Nauczyciel powinien stwarzać sytuacje sprzyjające wytworzeniu się stosunków koleżeństwa i przyjaźni wśród dzieci. Możliwości takie mogą one uzyskać poprzez uczestnictwo w kółkach zainteresowań, wycieczkach, zabawach, spotkaniach towarzyskich czy obozach. Daje im to szansę lepszego poznania się, a to z kolei sprzyja nawiązywaniu koleżeństwa i może prowadzić ku przyjaźni.

Rozwojowi stosunków koleżeńskich i przyjacielskich sprzyjają również ewentualne sytuacje losowe, w których mogą okazać koleżance czy koledze troskę i życzliwość. Przykładem takiej sytuacji może być na przykład choroba dziecka.

Inną przykładową sytuacją sprzyjającą tworzeniu się koleżeństwa jest obchodzenie urodzin, imienin.

Dziecko w młodszym wieku szkolnym utrzymuje zazwyczaj kontakty z licznymi rówieśnikami i to zarówno na terenie szkoły, jak i środowiska. Jednych lubi bardziej, częściej się z nimi kontaktuje, obdarza większym zaufaniem, z innym zaś stosunki te maja charakter luźniejszy, bardziej przypadkowy. W tym wieku koleżeństwo jest zjawiskiem personalnie zmiennym, co można „dziecięcym językiem” tłumaczyć : „dzisiaj ona już nie jest moją koleżanką”.

Duży wpływ na powstanie koleżeństwa maja cechy wyglądu zewnętrznego dziecka. Większe zainteresowanie rówieśników budzi dziecko schludne, zadbane, sprawiające miłe wrażenie, bez widocznych defektów, czyli mające tzw. „zdrowy kształt”. Również niektóre cechy zachowania dziecka sprzyjają rozwojowi postawy koleżeńskiej. U chłopców są to między innymi : sprawność fizyczna, odnoszone sukcesy w sporcie, pewność siebie, odwaga, u dziewcząt natomiast : dobre wyniki w nauce, uprzejmość, pogodny, wesoły sposób bycia. Niemałą rolę w rozwoju omawianych postaw odgrywają prace dzieci w niewielkich grupach tworzonych w klasie szkolnej, na przykład do pracy przy dekoracji klasy, czy do opiekowania się kącikiem przyrody. Podczas takich wspólnych zajęć koleżeństwo w grupie wzmacnia się i zacieśnia.

Rozwój postaw, uwarunkowany jest także od stylu kierowania klasą przez wychowawcę. Wyróżniamy trzy typy nauczycieli:

1 - despota - kierujący klasą w sposób autokratyczny,

2  - liberał - charakteryzujący się brakiem konsekwencji w kierowaniu zespołem klasowym („wszystko mu jedno”),

3 – demokrata – preferujący demokratyczny styl wychowania.

Dwa pierwsze z wymienionych typów zachowań niekorzystnie wpływają na wychowanie dzieci. Działają hamująco na aktywność i inicjatywę uczniów, przyczyniają się do wytworzenia u nich nieżyczliwej postawy wobec nauczyciela oraz źle wpływają na atmosferę współżycia w grupach rówieśniczych.

                Kształtowaniu prawidłowych stosunków społecznych w zespole klasowym sprzyja demokratyczny styl kierowania nim przez nauczyciela. Zachowując swą kierowniczą funkcję nauczyciel nie narzuca im swoich nakazów i zakazów, lecz stara się je uzasadnić, wyjaśnić ich cel i znaczenie. Wspólnie z uczniami podejmuje ważne decyzje, co wpływa na wytworzenie się atmosfery współpracy i współdziałania. Styl ten jest korzystny dla rozwoju osobowości dzieci oraz stymulująco wpływa na ich rozwój społeczno – moralny i uczuciowy.

                Demokratyczny styl kierowania klasą przez wychowawcę jest więc czynnikiem bardzo sprzyjającym w rozwoju koleżeństwa i przyjaźni wśród dzieci w młodszym wieku szkolnym.

                Reasumując, należy podkreślić fakt, iż w klasach młodszych funkcjonują stosunki przyjacielsko – koleżeńskie. Dzieci, w miarę rozwoju społeczno – emocjonalnego, nawiązują znacznie więcej pozytywnych kontaktów z rówieśnikami. Więzi te są oparte na bogatszej treści emocjonalnej. Nawiązywane stosunki przyjacielsko – koleżeńskie dają dziecku możliwość zaspokajania własnych potrzeb i oczekiwań.

 

Opracowała: Bożena Such

wychowawca w ZSS Romanów Zdrój