PUBLIKACJE NAUCZYCIELI

KRYSTYNA MYSZKAL nauczyciel nauczania zintegrowanego ZSS w Rymanowie Zdroju

 

Ćwiczenia utrwalające prawidłową wymowę głosek: sz, ż, cz, dź dla dziecka dyslektycznego w młodszym wieku szkolnym.

Na całokształt rozwoju dziecka i jego powodzenia szkolne w dużej mierze wpływa mowa. Jest ona atutem w nawiązywaniu kontaktów społecznych daje możliwość precyzyjnej komunikacji, stanowi narzędzie w zdobywaniu informacji.

Zaburzenia i wady wymowy w znacznym stopniu utrudniają osiąganie sukcesów w szkole. Czynniki wywołujące zaburzenia są różne. Dzielimy je na endogenne i egzogenne; zaś same zaburzenia przejawiają się w sposób zróżnicowany. Wszystkie zaburzenia pojawiające się u dzieci wpływają negatywnie na kształtowanie się osobowości dziecka, a w szczególności na rozwój kontaktów społecznych i poznawanie świata. Prawie wszystkie dzieci z zaburzeniami wymowy mają kłopoty w nauce w szczególnie w zakresie czytania i pisania. Nauczyciele pracujący z dziećmi w młodszym wieku szkolnym powinni we własnym zakresie pomóc usuwać lżejsze przypadki, wad wymowy stosując odpowiednią metodykę postępowania redukującego np.:

  • - zachęcania dzieci do stawiania pytań i gotowości do mówienia, podnoszenia ich pewności siebie;
  • seplenienie reranie, nieprawidłowe wymawianie k, g, nosowanie.

    Dysleksje obejmują:

  • stołek - kołek

    kosz - ko;

  • zastępowanie głosek innymi np. koło - toło
  • szafa - siafa, rower - jowej

  • brak głosek miękkich pies - pes

    palatylizacja (zmiękczenie głosek - “mowa dziecinna”) szczotka - ściotka

    brak dziedziczności w realizacji głosek dźwięcznych wynikające z zaburzenia słuchu fonenatycznego;

  • Przedstawiona powyżej skrócona klasyfikacja nie obejmuje wszystkich zaburzeń, ale może pomóc w przygotowaniu ćwiczeń utrwalających prawidłową wymowę głosek sz, ż, cz, dź.

    Warunkiem prawidłowego wymawiania wszystkich głosek jest m.in. sprawne działanie narządów mowy.

    Dziecko musi mieć wyczucie danego ruchu i położenia poszczególnych narządów mowy (kinezja).

  • Ćwiczenia usprawniające narządy mowy:

    1. Ćwiczenia żuchwy

    2. Ćwiczenia warg

    3. Ćwiczenia języka

    4. Ćwiczenia podniebienia miękkiego

    5. Ćwiczenia oddechowe

    6. Ćwiczenia wyrazistej artykulacji samogłosek

    7. Ćwiczenia słuchu faramatycznego

    8. Ćwiczenia obejmujące głoski trudne np. sz, ż, cz, dż.

  • Specyficzną postacią dyslalii jest palatolalia. Według L. Kaczmarka (1977) jest to dyslalia z poszumem nosowym. Tego typu wady spotykamy w przypadkach rozszczepów podniebienia. Dziecko, nie mogąc przyczyn obiektywnych wyprodukować całego szeregu głosek wymagających zbliżenia języka do podniebienia miękkiego lub twardego, musi szukać artykulacji zastępczej. Najczęściej są to przeniesienia zwarć i szczelin w kierunku jamy ustnej. Niezależnie od miejsca wyprodukowania dźwięków są one dodatkowo unosowione. Sama operacja nie daje poprawy wymowy.

  • Wady wymowy u rozszczepowców zostały opisane przez F. Antkowskiego (1957,
  • 1960, 1962). Z jego badań wynika, że najbardziej zniekształcone są r, s, z, c, ź, ć, ż

    (zastępowane przez szum nosowy, czasem gardłowy lub krtaniowy), rzadko prawidłowo

    brzmią wargowo - zębowe, zwarte ustne zastępowane są odpowiednimi nosowymi, p, b ® m,

  • x jest bardzo tylną szczeliną: ś, ż, ć, ż w 90% przypadków są dobre: nosówki, l, u-poprawne. Wstępem do rehabilitacji jest nauczenie pacjenta odróżniania własnej wadliwej
  • artykulacji od właściwej. Istotne są ćwiczenia podniebienia miękkiego i nauczenie się wypuszczania powietrza ustami. W tym celu stosuje się wiele ćwiczeń biernych (takich jak:

    gimnastyka podniebienia miękkiego za pomocą specjalnych obturatorów ręcznych, masaż elektryczny, wywoływanie odruchów wymiotnych przez dotykanie grzbietu języka i gardła w celu rozwinięcia mięśni gardzieli, masaż palcem podniebienia miękkiego w wykonaniu

    chorego) i czynnych (dmuchanie, gwizdanie, chrząkanie przez nos ziewanie, wykonywanie głębokich wdechów przez jamę ustną głośne wypowiadanie samogłosek). Dopiero gdy pacjent posługuje się mięśniami podniebienia i gardła, należy uczyć go dokładnej artykulacji głosek.

    W pracy korekcyjnej można wyróżnić trzy etapy: przygotowawczy, wywołania dźwięku i utrwalania. W zależności od przyczyny czas trwania poszczególnych etapów jest zróżnicowany.

    Etap przygotowawczy - to są wszystkie czynności poprzedzająca wywołanie dźwięku. Polega przede wszystkim, w miarę możliwości, na usunięciu przyczyn powodujących dyslalię. I tak w przypadkach niedosłuchu dziecko powinno przejść dokładnie badania i dostać aparat, przy zaburzeniach słuch fonematycznego ćwiczymy słuchowe zróżnicowanie dźwięków, w przypadkach stwierdzenia niesprawności narządów artykulacyjnych wywołanie brakujących dźwięków musi być poprzedzone ćwiczeniami usprawniającymi wargi, język, podniebienie miękkie, żuchwę (w zależności od potrzeb przy rozszczepie - właściwe ćwiczenia prowadzi się z dzieckiem już zoperowanym).

    Oto wybrane przykłady ćwiczeń narządów mowy głosek sz, ż, cz, dż:

    Spółgłoska sz

    Artykulacja spółgłoski sz polega na wytworzeniu szczeliny między czubkiem języka a najbardziej wystającą częścią dziąseł (tzw. Wałkiem dziąsłowym). Boki języka przylegają do dziąseł i do zębów górnych. Zbliżone do siebie siekacze oraz wysunięte do przodu wargi wzmacniają szmer powstający przy przeciskaniu się powietrza przez szczelinę. Sz jest spółgłoską bezdźwięczną. Uniesione i cofnięte podniebienie miękkie uniemożliwia przechodzenie powietrz przez jamę nosową.

    Wadliwa wymowa spółgłoski sz miewa taki sam charakter, jak wadliwa wymowa spółgłoski s. Poza tym sz może być zastępowane przez s lub ś, szczelina może być wytwarzana prze przednią część języka, a nie przez czubek, co nadaje spółgłosce sz miękkość (ś), lub też szczelina jest wprawdzie wytwarzana przez czubek języka ale przy zębach górnych (a nie przy dziąsłach), przez co sz jest bardziej ostre, nieco zbliżone do s (ś).

    Jeżeli dziecko nie wymawia w ogóle ś lub zastępuje je inną spółgłoską to - aby uzyskać prawidłowy układ artykulacyjny — wystarczają mu często proste wskazówki: “zbliż zęby, wysuń wargi, podnieś czubek języka do dziąseł (do wałka dziąsłowego, który wyczuwasz językiem) i dmuchaj przez zęby”.

    Ćwiczenia można też rozpocząć od długiego s, w czasie którego dziecko podnosi czubek języka do dziąseł; można też szpatułką unieść język dziecka do góry i polecić dmuchać w linii środkowej; przyciśnięcie przy tym palcami policzków do zębów powoduje wysunięcie się warg do przodu.

    Teksty do ćwiczeń

    sza, szo, szu, sze, szy

    asza, oszo, uszu, esze, yszy, iszy

    asz, osz, usz, esz, ysz, isz

    szafa, szata, szalik, szabla, szachy, szatnia, szopa, szum, szuflada,

    szew, szept, szelki, szyja, szyba, szyna, szydło

    kasza, pasza, daszek, kaszel, ptaszek, maszyna, naszyjnik, nosze,

    Mazowsze

    Oj, śliczna to ziemia to nasze “Mazowsze!

    I czystsza tam woda i powietrza zdrowsze,

    I sosny roślejsze, i dziewki kraśniejsze,

    I ludzie mocniejsi, i niebo jaśniejsze.

    Spółgłoska ż

  • Spółgłoska ż jest spółgłoską dźwięczna i tylko tą cechą różni się od sz.

    Zniekształcenia, jakim ulega spółgłoska ż, są również takie same, jak te, które zostały

  • uwzględnione w opisie spółgłoski sz. Ż bywa zastępowane przez z lub ź, bywa wymawiane z lekką miękkością (ź), jeżeli szczelina tworzona jest przez przednią część języka ( a nie przez czubek języka), lub ma brzmienie zbliżone do z (ż), jeśli czubek języka znajduje się przy zębach górnych a nie przy wałku dziąsłowym. Niektóre dzieci nie potrafią wymawiać spółgłosek dźwięcznych, a więc również i ż.

    Po uzyskaniu prawidłowej wymowy sz, spółgłoska ż pojawia się zazwyczaj spontanicznie.

    Teksty do ćwiczeń

    ża, żo, żu, że, ży

    aźo, ożo, użu, eże, yży

    żal, żaba, rzadki, żakiet, żagiel, żagiew, żarówka, żona, żołądek, rzodkiewka, żuk, rzut, żółtko, żupan, rzeka, rzepa, rzemień, żyto, żyła, żyletka, żyrafa, rząd, żądło, rzęsa

    plaża, bażant, marzenie, jarzyny, warzywa, jarzębina, pożar, orzech, orzeł, morze, korzeń, kożuch, nożyk, pożytek, porządek, róża, burza, kałuża, podwórze, murzyn, pierze, wieża, leżak, koleżanka, talerzyk, dyżur, dyżurny, drążek

    żbik, żleb, żłób, żłobek, żniwo, żwir, żwawo

    wierzba, drużba, łyżwy, brzuch, brzeg, brzytwa, olbrzym, grzyb, grzech, grzbiet, grzmot, grzebień, grzywa, grzęda, mżawka, inżynier, rżysko, wrzos, wrzawa, wrzesień, żużel, żniwiarze

    Nie pieprz, Pietrze!

  • - Nie pieprz, Pietrze, pieprzem wieprza,

    Wtedy szynka będzie lepsza.

    - Właśnie po to wieprza pieprzę,

    Żeby mięso było lepsze.

    - Ale będzie gorsze, Pietrze,

    Kiedy w wieprza pieprz się wetrze!

    J. Brzechwa

  • Spółgłoska cz

    W początkowym momencie artykulacji spółgłoski ć czubek języka przywiera do wałka dziąsłowego, a w następnym zwarcie to stopniowo przechodzi w szczeliną. Spółgłoska cz jest spółgłoską przedniojęzykowo - dziąsłową, zwarto - szczelinową, bezdźwięczną i ustną.

    Artykulacje wadliwe polegają na zniekształceniu charakterystycznych dla wszystkich głosek typu ś, s, sz; wymieniono je przy opisie spółgłoski s. Poza tym cz może być zastępowane przez spółgłoskę c lub ć, może być wymawiane z lekką miękkością (ci), jeśli w wytworzeniu zwarcia i szczeliny bierze udział przednia część języka (a nie czubek) lub wreszcie może być zbliżone pod względem akustycznym do c, (cz), jeśli czubek języka zwiera się z górnymi zębami (a nie wałkiem dziąsłowym).

    Prawidłową artykulację spółgłoski ć można uzyskać ze spółgłoski t (t dziąsłowe), przedłużając nieco jego eksplozje. Wargi powinny być przy tym zaokrąglone i wysunięte do przodu. Będzie to właściwie połączenie t + ś, różniące się od ć nieco dłuższym trwaniem. W dalszych ćwiczeniach polegających na łączeniu uzyskanego dźwięku z samogłoski (tsza, tszo itd.) należy dążyć do osiągnięcia jego krótkiej, energicznej artykulacji. Często do osiągnięcia prawidłowej artykulacji spółgłoski cz wystarczy zademonstrowanie położenia języka, warg i szczęk oraz jednoczesne zwrócenie uwagi dziecka na brzmienie tej spółgłoski.

    Teksty do ćwiczeń cz

    cza, czo, czu, cze, czy,

    acza, oczo, uczu, ecze, yczy, iczy

    acz, ocz, ucz, ecz, ycz, icz

    czapka, czapla, czajka, czajnik, czoło, czołg, czub, czubek, czółno, czepek, czekolada, czeladnik, czytanka, czytelnia

    kaczor, znaczek, haczyk, naczynie, oczy, loczek, uczeń, wnuczek, kluczyk, uczynek, łuczywo, pieczeń, kubeczek, maczek, pieczątka, wieczór, patyczek, liczydło, pączek, tęcza, pęczek, pajęczyna

    płacz, klacz, tkacz, biegacz, badacz, tułacz, kołacz, puchacz, trębacz, rębacz, pogrzebacz, warkocz, klucz, mecz, “miecz, smycz, bicz, obręcz, poręcz

    człowiek, cztery, czwartek, czkawka

    kaczka, paczka, teczka, beczka, mleczko, łączka, laleczka, bułeczka, apteczka, nożyczki, doniczka, popielniczka, jęczmień, licznik, słonecznik, poczta, uczta, tarcza, pończocha, ojczyzna, kurcz

     

    czujna czapla tabliczka czekolady
    czerwona czapka początek czytanki
    czarne oczy wieczorny mecz
    czołowy biegacz boczna poręcz

    słoneczna łączka

    apetyczny pączek kaczka dziwaczka

    wypieczona bułeczka pudełeczko patyczków

    uczynny chłopczyk zapieczętowana paczka

    znaczek pocztowy

     

    Piłeczka skacze.

    Misio toczy kółeczko.

    Czarek czyta czasopisma.

    Dziewczynka czesze czarne warkocze.

  • Czarny owczarek skacze przez obręcz.

    Czesio nasunął na czoło czerwoną czapeczką.

    Długie liczenie na liczydłach jest męczące.

    Do stołu podano pieczeń, a na deser smaczne pączki.

  • Jareczek ma czarną czuprynę.

    Pan Mieczysław oczekuje paczki z Czechosłowacji.

    Babcia zabrała wnuczka na wycieczkę.

    Mama Mareczka kupiła mu na poczcie znaczki pocztowe.

    Spółgłoska dż

    Jako dźwięczny odpowiednik ć, dż jest spółgłoską zwarto - szczelinową,

    przedniojęzykowo - dziąsłową i ustną. Opisane wadliwe artykulacje spółgłoski sz (porównaj również opis spółgłoski s) odnoszą się także do spółgłoski dż.

    Po uzyskaniu dż likwiduje się zazwyczaj samoistnie. Spółgłoskę dż można otrzymać z d wymawianego przy dziąsłach (d) i z powolnym przejściem od zwarcia do szczeliny (dż).

    Spółgłoska dż występuje w niewielu wyrazach polskich, co znalazło odbicie w ograniczonej liczbie tekstów do ćwiczeń. Dż może też pojawiać się przed ż, np. w wyrazach drzewo, drzazga itp. Pomijając w tych grupach ż i wymawiane tylko ż jest rażące.

    Teksty do ćwiczeń

    dża, dżo, dźu, dźy ,adża

    dżokej, dżungla, dżuma, dżem, dżentelmen, dżdżownica, dżdżysty, drożdże, jeżdżą gwiżdżą, miażdżyć

    Janek ćwiczy dżudo.

    Pociąg odjeżdża.

    Tadek ładnie gwiżdże.

    Dżuma to ciężka choroba.

  • Dżokej ujeżdża konia.

    Dzieci lubią dżem.

    W dżungli rosną palmy.

    Wacek jet dżentelmenem.

    Drożdżowy placek z dżemem jest dobry.

    W czasie dżdżu z ziemi wychodzą dżdżownice.

    Dżdżysty dzień.

    Dżdżysty dzień,

    Brzydki dzień.

    Drzewa mokre całe.

    Aż od tego dżdżu

    wyglądają białe.

  • Dżungla

    Co to jest dżungla? Dziki las.

    Wejdźmy do dżungli jeden raz.

    Jakiś ptak gwiżdże pośród drzew.

    Oj, coś się skrada! Może lew?

    Przekorek umknął, ile sił.

    Szukajcie, dzieci - gdzie się skrył.

    Świerszczyk

    Opracowanie: Krystyna Myszkal