Niektóre uwarunkowania konfliktów

młodzieży z rodzicami.

Magorzata Czyż nauczyciel wychowawca ZSS w Rymanowie Zdroju

 

I. Teoretyczne założenia konfliktu.

Czym jest konflikt ? – Encyklopedyczna definicja mówi, iż konflikt wywodzi się od łacińskiego słowa conflictus – zderzenie i jest zderzeniem dwu lub więcej procesów lub sił właściwych istotom żywym np. jednoczesne wystąpienie dwu przeciwstawnych potrzeb – miłości i porzucenia ; dwu sił – reformatorskich i zachowawczych.

Pospiszyl natomiast termin konflikt rozumie jako „równoczesne wystąpienie sprzecznych motywów o mniej więcej równym zabarwieniu emocjonalnym”. W ujęciu Skorupskiej-Sobańskiej pojęcie konfliktu wywodzi się od łacińskiego słowa confligere tj. walczyć, sprzeciwiać się. Jest on zatem rozumiany jako zderzenie stojących w opozycji sił lub tendencji, jako napięcie, które zmierza do rozwiązania. Stosownie do terenu, na którym walka występuje, mówi się o zewnętrznych lub wewnętrznych konfliktach.

Na ogół używamy zamiennie takich słów jak konflikt, kłótnia, spór, awantura. Jakkolwiek skojarzenie konfliktu i kłótni jest bardzo silne, to jednak kłótnia (spór, awantura) jest już czym więcej: jest sposobem przejawiania się konfliktu. Musimy więc odróżnić konflikt od sposobów jego przejawiania. Samo istnienie sytuacji konfliktowej nie przesądza o tym, że koniecznie przejawi się ona w postaci kłótni (sporu, awantury) - czyli walki (choćby tylko słownej, choć nierzadko walka przyjmuje fizyczną, dosłowną postać, czego przykładem jest wojna czy zwykła bójka). Wszyscy bowiem znamy sytuacje, w których ktoś, kto ma poczucie, że jego interesy są naruszane przez działania drugiej strony, nie podejmuje żadnych widocznych zachowań z tym związanych.

            Z problemem podejmowania decyzji, wykonywania działania w sytuacjach wymagających wyboru wiąże się konflikt motywacyjny. Frączek wyróżnia  trzy zasadnicze typy konfliktów motywacyjnych :

1). Konflikt przyciągania z przyciąganiem – gdy na człowieka działają jednocześnie dwie sprzeczne wartości pozytywne.

2). Konflikt unikania z unikaniem – w którym działają dwie sprzeczne wartości, cele negatywne.

3). Konflikt przyciągania z unikaniem – kiedy na jednostkę działa przyciągająca wartość pozytywna, a   na drodze do niej stoi jakaś wartość odpychająca, negatywna, gdy cel zaspokajający określoną potrzebę ma jednocześnie dwie wartości : pozytywną i negatywną.

        Okoń podobnie rozróżnia trzy rodzaje konfliktów motywacyjnych :

1). Zbliżenie – zbliżenie, gdy z dwu rzeczy przyjemnych trzeba wybrać jedną.

2). Unikanie – unikanie, gdy przedmiotem wyboru jest jedna z dwu lub więcej przykrości.

3). Zbliżenie – unikanie, gdy trzeba wybierać między przyjemnością a przykrością, z tym że za wybór przyjemności grozi przykrość.

 

Warto zwrócić uwagę na to, iż konflikt będzie istniał miedzy ludźmi (czy grupami) tylko wtedy, gdy ludzie ci pozostają jednocześnie w dwojakiego rodzaju związku ze sobą: po pierwsze, gdy coś ich łączy (pewne ich interesy są wspólne), jak np. to, że pracują w tej samej instytucji, są członkami tej samej rodziny czy grupy. Po drugie, gdy z kolei jakaś inna część interesów dzieli ich (jeden chce dostać więcej pieniędzy, drugi chce dać mniej, jeden chce jechać w góry, drugi nad morze, jeden chce się wykrzyczeć na przerwie między lekcjami, a drugi mówi, że musi wtedy mieć spokój). Konfliktu wcale by nie było, gdyby nie był spełniony którykolwiek z tych warunków.

   

         Psychologowie współcześni uważają, iż konflikty są potrzebne, nieuniknione i naturalne wszędzie tam, gdzie jest więcej niż jeden człowiek. O konieczności konfliktów mówił psycholog polski K. Dąbrowski. Stworzył on koncepcję dezintegracji pozytywnej, twierdząc, że zaburzenie równowagi i psychologicznej integracji jest niezbędnym warunkiem rozwoju człowieka. Ten rozwój wyraża się przemianą sprawności psychicznych, automatycznych w sprawności twórcze. I w tym przypadku potrzebny jest konflikt, potyczka dla dobra własnego rozwoju. Bardzo wiele o wartościach konfliktu mówią psychologowie zajmujący się poradnictwem rodzinnym, małżeńskim. Według nich konflikty to rzecz nie tylko nieunikniona, ale również zjawisko niosące z sobą dużo szans. Poprzez rozluźnienie utartych zwyczajów, sztywnych schematów zachowań, dzięki napięciu nieodłącznie związanemu z konfliktem mamy niepowtarzalną okazję, by wypracować nowe, lepsze sposoby komunikowania się, poszerzyć samowiedzę i autonomię. Więź między partnerami wzrasta po każdym konstruktywnie rozwiązanym konflikcie. Jest to więc objaw tak naturalny i potrzebny w rodzinie „jak silna gorączka w przezwyciężaniu chorób”. Chełpa pisze „znajomość przyczyn sporów, świadomość własnych reakcji na nie, umiejętność analizy tych reakcji u innych i u siebie, znajomość pewnych klas zachowań, strategii postępowania i wypróbowanych technik rozwiązywania konfliktów jest tym, co może nam psychologia, pedagogika zaoferować. W naszym codziennym, coraz bardziej napiętym i pełnym konfliktów życiu ta pomoc jest czymś nieocenionym’’.  

 

 

II. Ogólna charakterystyka wieku dorastania.

 

Wiek dorastania jest tym okresem w życiu człowieka, w którym dokonuje się przeobrażenie dziecka w osobę dorosłą. Na przestrzeni stosunkowo krótkiego czasu zachodzą radykalne zmiany fizyczne i psychiczne, które umożliwiły spełnienie zadań właściwych człowiekowi dorosłemu – zadań rodzinnych i zawodowo-społecznych.

Proces dorastania jest niezwykle skomplikowany, obejmuje on wiele dziedzin osobowości. Poza dojrzewaniem fizjologicznym, bardzo ważne jest dorastanie społeczne, polegające na rozwoju świadomości społecznej – kształtowaniu się ocen, przekonań i postaw moralnych oraz nastawień społecznych, ponadto na przygotowaniu się do określonej roli społecznej i podejmowaniu coraz to bardziej odpowiedzialnych zadań społecznych. Zwraca się też uwagę na dorastanie w sensie rozwoju umysłowego – przejście z etapu myślenia konkretnego na etap myślenia abstrakcyjnego, co prowadzi do zdolności rozwiązywania problemów, rozumienia związków między zjawiskami, lepszej orientacji w otaczającej rzeczywistości. Ważny aspekt rozwoju stanowi również dojrzewanie emocjonalne (Żebrowska).

        Już przedstawiciele psychologii tradycyjnej charakteryzowali wiek dojrzewania jako „okres burzy i naporu”. Współcześni psychologowie również przyjmują wzmożoną emocjonalność jako właściwość adolescencji.

        Charakterystycznymi cechami życia emocjonalnego dorastających jest intensywność i żywość przeżyć uczuciowych, łatwość oscylacji między nastrojami krańcowymi, przechodzenia od radości do smutku, od entuzjazmu do zniechęcenia, od nadziei do rozpaczy. W procesie kształtowania się woli w wieku dorastania powszechnie obserwowanym zjawiskiem jest przekora, która przejawia się jako krnąbrność i nieposłuszeństwo wobec rodziców, wychowawców. Zachowanie nabiera cech arogancji, bezczelności, przesadnej pewności siebie. Nieopanowany sposób bycia prowadzi do częstych konfliktów z otoczeniem. Negatywny stosunek wobec otoczenia przechodzi niekiedy w negatywną postawę wobec całego społeczeństwa, cywilizacji oraz wszelkich obowiązujących norm i przepisów. Wyraża się to jako bierny opór w stosunku do wszelkich wymagań lub jawny bunt (Chełpa).

Szybki rozwój fizyczny, dojrzewanie płciowe, przyswojenie wielu wiadomości i umiejętności – wszystko to powoduje olbrzymie zmiany w świadomości dorastających. Wydaje się im, że nie są już dziećmi, podczas gdy otoczenie traktuje ich często jeszcze jako dzieci. Pragną, by dorośli uznali ich dojrzałość, ich prawa do samodzielności w sądach i działaniu.

 

Stosunek młodzieży do rodziny.

        W okresie dorastania rodzina zaspokaja nadal podstawowe potrzeby dziecka – materialne, uczuciowe i społeczne – oraz stanowi dla niego źródło nieustannych doświadczeń i wiedzy o życiu. Środowisko rodzinne w znacznej mierze kształtuje osobowość dorastających, ich zainteresowania, upodobania, nawyki i przyzwyczajenia, postawy społeczne i moralne oraz przekonania i światopogląd.

        Wpływ rodziny początkowo olbrzymi, w miarę rozszerzania się kontaktów dziecka z szerszym światem stopniowo maleje. Proces ten staje się wyraźnie dostrzegalny w okresie dorastania. Stosunek młodzieży do rodziny ulega stopniowym przeobrażeniom. Zachodzące zmiany dadzą się sprowadzić głównie od trzech momentów :

1). kryzys autorytetu rodziców,

2). konflikty z rodzicami,

3). osłabienie więzi emocjonalnej.

 Te trzy wskaźniki zmieniającego się stosunku młodocianych do rodziny pozostają ze sobą w ścisłej współzależności i powiązaniu przyczynowo-skutkowym (Łapińska).

        Kryzys autorytetu rodziców pojawia się jako rezultat wzrostu krytycyzmu na tle rozwoju sprawności umysłowych w tym okresie. Wnikliwa obserwacja rodziców pozwala dostrzec u nich cechy, których dotąd dzieci nie zauważyły. Analizują ich postępowanie, rozumieją motywy, jakimi się kierują, oceniają rezultaty. Porównywanie własnych rodziców z innymi ludźmi prowadzi często do rozczarowań. Rodzice spadają z piedestału doskonałości i stają się w oczach dorastających dzieci zwykłymi ludźmi, pełnymi błędów i uchybień. Na skutek tego młodzież traci nieraz zaufanie do rodziców, przestaje zwierzać się ze swoich przeżyć i kłopotów, szukając powierników wśród rówieśników lub nieco starszych od siebie kolegów. Przed rodzicami młodzież zaczyna mieć własne tajemnice i domaga się, by rodzice je szanowali.  Konflikty z rodzicami to następny sygnał zmieniających się stosunków w rodzinie.

        Istnienie konfliktów między rodzicami a dorastającym pokoleniem potwierdziły badania wielu psychologów np. przeprowadzone przez J. Skorupską-Sobańską badania nad młodzieżą wykazały, iż 80,3% młodzieży twierdziła, że ich stosunki z rodzicami mają charakter konfliktowy. L. Crow, K. Garrison stwierdzili, że konflikty między młodzieżą a dorosłymi stanowią zjawisko powszechne i trudne oraz pogłębiające się bezustannie. H. Bertlein badający młodzież niemiecką wykazał, że średnio ok. 55% młodzieży stwierdziło istnienie wzajemnych pretensji i konfliktów między sobą a dorosłymi. W badaniach B. Zazzo większość młodzieży stwierdziła istnienie dużych różnic i nawet „przepaści” między pokoleniem własnym a pokoleniem rodziców. B. Zazzo traktuje konflikty młodzieży z rodzicami jako integralną część szerszego zjawiska – konfliktu pokoleń. Według tej autorki „niektóre trudności w znalezieniu porozumienia z rodzicami nie noszą charakteru przypadkowego, lecz są przejawem pewnego systemu. Badani generalizują przeżywane trudności włączając rodziców do pokolenia, które jest im wrogie”. Osłabienie więzi emocjonalnych w rodzinie stanowi naturalną konsekwencję obniżenia autorytetu rodzicielskiego oraz częstych konfliktów i nieporozumień między rodzicami a dziećmi. Objawia się to m.in. w unikaniu towarzystwa rodziców, odtrącaniu objawów czułości ze strony rodziców, zamykaniu się w sobie, w sztywności, obojętności na kłopoty i cierpienia rodziców, odmawianiu im pomocy w ciężkich sytuacjach itp.

 

 

III. Przyczyny konfliktów między młodzieżą a rodzicami w świetle badań.

 

             Problem wzajemnych stosunków między młodzieżą a dorosłymi i czynników kształtujących je nie jest nowy i znajduje odbicie w wielu pracach na temat okresu dorastania. Psychologowie amerykańscy Crow i Garrison – wśród bezpośrednich przyczyn niezgody i napięcia między obu pokoleniami – wymieniają :

ograniczanie późnych powrotów młodzieży do domu,

słabe wyniki w nauce,

kontrolę spędzania wolnego czasu,

wydawanie pieniędzy,

dysponowanie samochodem rodziny,

problem nowych strojów,

wybór kolegów, udział w klubach, organizowanie i udział w tańcach,

problem spotkań z kolegami płci przeciwnej.

        Ponadto z innych badań wynika, że głównymi przyczynami konfliktów a dorastającą młodzieżą są:

niewłaściwe, np. zbyt dziecinne czy też niesprawiedliwe traktowanie dorastającego,

pewne cechy osobowości rodziców utrudniające współżycie – brak dyskrecji, taktu, konsekwencji, despotyzm,

ograniczanie pieniędzy, rozrywek,

naleganie na jedzenie nie lubianych potraw,

żądanie rozliczeń z pieniędzy,

żądanie brania na wycieczki rodzeństwa,

stawianie rodzeństwa za wzór.

Badania ankietowe młodzieży niemieckiej omawiane w pracy Bertleina wykazują następujące przyczyny negatywnych stosunków z rodzicami :

ogólny brak zrozumienia młodzieży,

ograniczanie spotkań z kolegami płci przeciwnej,

niesprawiedliwość w ocenie młodzieży,

brak konsekwencji,

zbytnia surowość,

problem wyboru zawodu.

Główne zarzuty wysuwane pod adresem dorosłych przez młodzież są następujące :

dorośli – za mało rozumieją młodzież, nie okazują jej zaufania, prawią morały, za bardzo ograniczają, za mało natomiast wyjaśniają, rozmawiają, tłumaczą, nie nadążają za niektórymi dziedzinami życia, np. za modą, postępują sprzecznie z zasadami grzeczności itd.

Za negatywny charakter wzajemnych stosunków badana przez Skorupską-Sobańską młodzież obarcza odpowiedzialnością głównie dorosłych. Do przyczyn konfliktów zalicza :

cechy osobowości dorosłych,

ograniczenie samodzielności młodzieży,

niewłaściwe metody wychowawcze,

słabe postępy młodzieży w nauce,

cechy osobowości młodzieży,

złe zachowanie w szkole,

niezgoda i rozbicie rodziny,

sprawy błahe,

złe zachowanie młodzieży w domu,

złe warunki materialne i lokalowe.

 

 

Pospiszyl – wyróżnia najbardziej niewłaściwe postawy wychowawcze rodziców wytwarzające konflikty :

- zbyt surowe (rygorystyczne) traktowanie dzieci,

- nadmiernie pobłażliwe (liberalistyczne) postępowanie z dziećmi,

- niekonsekwencję w wychowawczych poczynaniach rodziców.

        M. Ziemska opracowała model typologii postaw rodzicielskich wychowawczo właściwych

i niewłaściwych. Wychowawczo właściwe : akceptacja dziecka, współdziałanie z nim, dawanie mu odpowiedniej dla wieku swobody i uznanie jego praw oraz przeciwstawne im typy postaw niewłaściwych jak : odtrącenie, unikanie kontaktu, nadmierne ochranianie, zbytnie korygowanie i naginanie. Zbadała stosunek rodziców do dzieci ujmowany na tle grupy rodzinnej jako całości, oraz jego wpływ na zachowanie dzieci na ich konfliktowość.

        Wołoszynowa z kolei do przyczyn zmian zachodzących u młodzieży w stosunku do rodziny na pierwszym miejscu wymienia nieumiejętne postępowanie rodziców. Rodzice nie dostrzegają w swoich dzieciach nowych potrzeb, trzymają się utartych metod postępowania, próbują podtrzymywać swój autorytet zakazami, nakazami, groźbami i karami. W wielu przypadkach uwidaczniają się braki podstawowych wiadomości o procesach rozwojowych młodzieży, brak taktu pedagogicznego i umiejętności podtrzymywania słabnących kontaktów.

   

 

III. Właściwe postawy kształtujące prawidłową osobowość młodzieży.

 

Nasilenie konfliktów, zatargów i nieporozumień w relacji rodzice – dziecko przypada na okres dorastania. Metodę – sposób postępowania z dzieckiem dobieramy zawsze w zależności od tego, na jakim tle, z jakiego powodu, w jakich okolicznościach do zatargu doszło. A więc musimy znać jego przyczynę.  I tak, jeśli powodem nieporozumienia są złe wyniki w nauce pierwszą czynnością będzie odpowiedź na pytanie „dlaczego?” dopiero wówczas należy dobierać metodę postępowania, aby konflikt zlikwidować.

Najbardziej skuteczną postawą wobec dziecka jest - postawa akceptacji dziecka, dziecka takiego jakim jest. Ma to miejsce wówczas, gdy rodzice otaczają dziecko życzliwością, gdy jest ono ciągle w kręgu zainteresowań, gdy zapewniają mu nie tylko warunki materialne, a więc wyżywienie, odzież i dom, ale również rodzicielską, rozsądną, mądrą miłość oraz poczucie bezpieczeństwa, poczucie ciągle wzrastającej własnej wartości. Gdy znajdują dla dziecka czas aby z nim rozmawiać o jego radościach, problemach, kłopotach, gdy znajdują czas i chęci do wspólnego czytania, na wspólne rozrywki, na wspólne organizowanie godzin wolnych od pracy.

W sytuacjach konfliktowych ważne jest:

-         opanowanie ze strony rodziców i rozmowy oparte na zasadzie życzliwości,

-         przyznawanie racji dorastającemu dziecku, gdy ją ma,

-         wykorzystywanie wpływu osób, które są dla dorastającego chłopaka czy dziewczyny autorytetem, może to być ktoś z rodziny bliższej czy dalszej, może wychowawca lub któryś z nauczycieli, starszych kolegów, kogo nasze dziecko lubi, ceni, liczy się z jego zdaniem, naśladuje go, powtarza jego opinie,

Gdy popada w „złe towarzystwo” rówieśników - niezmiernie ważne są rozmowy wyjaśniające i uczciwa, rzetelna odpowiedź na pytanie „dlaczego?” tak postępować nie można, dlaczego w tej grupie nie powinien nasz syn czy córka przebywać (wyjaśniać konsekwentnie, dając przykłady).

Bardzo często przyczyną,  która prowadzi do zatargów między rodzicami a dorastająca młodzieżą, która stanowi spędzającą sen z oczu troskę rodziców jest agresywne zachowanie polegające na niechętnej lub nawet zabarwionej odcieniem wrogości postawie. ,,Zachowania agresywne’’ – w tym wieku, wieku dorastania – są jeszcze wołaniem o pomoc (jeszcze nie są utrwalone). Dlatego u podstaw działania rodziców musi leżeć: życzliwość i cierpliwość, chęć przyjścia z pomocą oraz zachowanie spokoju. W żadnym wypadku gdy dziecko zachowuje się opryskliwie i arogancko nie możemy tracić cierpliwości, nie możemy odwzajemniać się tym samym. Istnieje bowiem psychologiczne prawo rządzące zachowaniem człowieka w myśl którego agresja wzmaga agresję – czyli nasza agresja wzmaga agresję dziecka. Pozostaje więc zachowanie spokoju i cierpliwe tłumaczenie i wyjaśnianie przyczyn – dlaczego tak się stało ?. Gdy poznamy te przyczyny należy zrobić wszystko, by dziecku udzielić pomocy. Może zaistnieć taka sytuacja, że trzeba znaleźć więcej czasu, zmienić swój dla niego stosunek na bardziej serdeczny i opiekuńczy. Może trzeba wzmocnić kontrole i odizolować dziecko od złego wpływu złych kolegów. Dla każdego przypadku będzie inna recepta.

Przeciwieństwem zachowań agresywnych są dzieci tak zwane „zahamowane”. Należy w tym wypadku rozszerzyć system wszelkich możliwych (słusznych) pochwal i nagród, podkreślać często dobre cechy dziecka i zachęcać ciągle do podejmowania wysiłków, aby uzyskiwało dobre wyniki w nauce, by znalazło sukces, stało się pewniejsze i uwierzyło we własne siły.

 

 

 

Literatura :

 

Chełpa S., Witkowski T.  „Psychologia konfliktów”

Frączek A.  „Teoria frustracji”

Łapińska R.  „Psychologia wieku dorastania”

Okoń W.  „Słownik psychologiczny”

Pospiszyl K.  „Konflikty młodzieży z otoczeniem”

Skorupska-Sobańska J.  „Potrzeby nastolatków a wychowanie w rodzinie”

Skorupska-Sobańska  „Młodzież i dorośli”

Zazzo B. „Oblicza młodości”

Żebrowska M.  „Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży”