Sytuacje trudne u dzieci przewlekle chorych

     Obecne warunki życia społeczno – ekonomicznego sprzyjają nasileniu stanów stresowych u ludzi. To niekorzystne zjawisko występuje również w środowiskach szkolnych podczas procesu dydaktyczno – wychowawczego. Częste stresy o wysokim natężeniu wpływają negatywnie na rozwój dzieci i młodzieży oraz dezorganizują zamierzoną pracę pedagogiczną nauczyciela.
     Sytuacje szkolne częściej są stresogenne dla dzieci przewlekle chorych ze względu na fakt, że korzystają one z leczenia w różnych sanatoriach, spotykają się z wieloma nauczycielami stawiającymi im różne wymagania, a w czasie remisji choroby uczęszczają do szkoły w miejscu zamieszkania.
     Dzieci przebywające na leczeniu w sanatorium napotykają na rozmaite sytuacje, które subiektywnie uznają za trudne, różnie je spostrzegają i na nie reagują. W zależności od różnych okoliczności można mówić o sytuacjach psychologicznych, dydaktycznych, wychowawczych i innych.
     Sytuację człowieka T. Tomaszewski określa jako „układ jego wzajemnych stosunków z innymi elementami jego środowiska w określonym momencie czasu”. Jeżeli w określonej sytuacji człowiek staje wobec zadań, które są dla niego możliwe do wykonania za pomocą określonych czynności, mamy wówczas do czynienia z sytuacją sprzyjającą, w przeciwnym razie mamy do czynienia z sytuacjami niesprzyjającymi.
     Przy wielokrotnym powtarzaniu się określonej sytuacji, stabilizuje się jej wewnętrzna organizacja, przystosowanie się wzajemne jej elementów podstawowych, a mianowicie: zadań, jakie mają być zrealizowane (wartości), warunków, w jakich dokonuje się ich realizacja, metod realizacji (czynności) i samego wykonawcy (podmiotu). Ustala się wzajemny układ elementów, przy którym zadanie zostaje dostosowane do możliwości, warunków, metod i cech podmiotu. Wzajemnemu przystosowaniu podlegają także poszczególne elementy sytuacji. w tych warunkach mówimy o wytworzeniu się sytuacji normalnej. Przyjmując, iż podstawowym elementem funkcjonowania człowieka są czynności, czyli zachowania mające odpowiednią organizację, przebieg i skierowane na osiągnięcie określonego celu, można stwierdzić, że” w sytuacjach ustabilizowanych lub powtarzalnych ustala się jakaś struktura czynności, za pomocą której osiąga się określony wynik”. Takie ustabilizowane warunki można nazwać warunkami normalnymi, a odpowiednią w tych warunkach strukturę czynności także strukturę normalną.
     Jeżeli wewnętrzna równowaga sytuacji normalnej zostanie zakłócona, tak że normalny przebieg aktywności podstawowej zostanie zakłócony i prawdopodobieństwo realizacji zadania na poziomie normalnym stanie się mniejsze, mówimy o sytuacjach trudnych.
     Układy warunków nie sprzyjających wykonywaniu czynności oraz sytuacje przykre dla jednostki określa się potocznie przymiotnikiem „trudne”. Pojęcie „sytuacja trudna” zbliżone jest do takich pojęć, jak : stres i frustracja. Jako wspólną cechę sytuacji trudnych, stresowych, czy też frustrujących przyjmuje się tutaj występowanie czynników działających niekorzystnie na organizm i powodujących specyficzne zmiany w jego funkcjonowaniu. w sytuacjach stresowych będą to przede wszystkim czynniki stanowiące zagrożenia, zakłócenia a także deprywacja.
     Pojęcie” sytuacja trudna”, mimo wielu nieścisłości, jest często stosowane w psychologii i pedagogice.
     M. Tyszkowa przyjmuje, że „sytuację trudną można pojmować jako układ zewnętrznych bodźców (warunków) powodujących zakłócenia czynności lub zagrożenie potrzeb jednostki, jej dążeń czy cenionych wartości i wywołujących w związku z tym charakterystyczne zmiany w zachowaniu”. W porównaniu z sytuacją normalną „za cechę wyróżniającą sytuacji zwanych trudnymi uważa się to, że zawierają one jakiś czynnik (lub szereg czynników, które mogą być różnorodne) powodujący przeciążenie systemu regulacji, które zmusza osobnika do nowej koordynacji w celu osiągnięcia (a właściwie przywrócenia) stanu umożliwiającego kontynuowanie czynności ukierunkowanej na realizację dążenia”. M. Tyszkowa uważa, że ”przez sytuację trudną możemy rozumieć taki układ zadań (celów), warunków działania i możliwości działającego podmiotu, w jakim naruszona została równowaga między tymi elementami w stopniu wymagającym nowej koordynacji, co powoduje przeciążenie systemu regulacji i emocje ujemne. w konsekwencji trwania tego stanu pojawiają się zmiany w zachowaniu jednostki, między innymi reorganizacja lub dezorganizacja ukierunkowanych na cel czynności”.
     Według T. Tomaszewskiego” sytuacje trudne to sytuacje, w których naruszona jest równowaga takich elementów jak : zadania, czynności, warunki i cechy podmiotu”.
     Sytuacje trudne przejawiają dość daleko idącą różnorodność, mimo to jednak mają pewne właściwości wspólne. Zdaniem M. Jarosza” sytuacja trudna zawiera czynniki, które stanowią zagrożenie dla jednostki - sygnalizowane lub bezpośrednio doznawane - lub zakłócają bądź uniemożliwiają działanie zmierzające do osiągnięcia celu (zaspokojenia potrzeby, rozwiązania zadania), bądź powodują pozbawienie cenionych wartości; sytuacja trudna wyzwala stan wzmożonej aktywizacji i obciąża lub przeciąża system regulacji zachowania”.
     Rodzaje sytuacji trudnych.
     W zależności od tego, jakie czynniki związane z funkcjonowaniem człowieka brane są pod uwagę, można wyróżnić rozmaite trudności, czy też mówić o różnych sytuacjach trudnych. Biorąc pod uwagę zewnętrzne czynniki warunkujące przebieg i rezultaty czynności, wyróżnia się następujące trudności:
- trudności występujące w sytuacjach nowych,
- trudności związane z dynamiką zadań i warunków,
- trudności związane ze strukturą zadań,
- trudności związane ze strukturą warunków.
     W analizie funkcjonowania osoby w danej sytuacji należy uwzględnić nie tylko czynniki zewnętrzne (obiektywne), ale także czynniki tkwiące w osobie (subiektywne). Trudności obiektywne wynikają ze zmienności warunków zewnętrznych i zadań (czyli otoczenia). Trudności subiektywne wiążą się z samą jednostką i zmianami w niej dokonującymi się.” o trudnościach obiektywnych mówimy wtedy, gdy człowiek zdolny do wykonywania normalnych zadań w normalnych warunkach staje wobec zadań lub warunków, które przekraczają tę normę. o trudnościach subiektywnych natomiast mówimy wtedy, gdy w sytuacji normalnej człowiek nie może sprostać jej wymaganiom, gdy nie może wykonywać normalnych zadań w normalnych warunkach”.
     Tomaszewski uważa, że w jednej i tej samej sytuacji mogą występować równocześnie trudności różnego typu, a każda sytuacja trudna jest w większym lub mniejszym stopniu sytuacją zagrożenia.
     Sytuacja deprywacji według T. Tomaszewskiego to taka”, w której podmiot pozbawiony jest czegoś, co jest potrzebne do normalnego życia lub funkcjonowania, albo inaczej mówiąc, sytuacja, w której nie są zaspokojone jakieś podstawowe potrzeby podmiotu”. Mogą to być potrzeby fizjologiczne, społeczne, psychiczne. Deprywacja może prowadzić do różnych zaburzeń organizmu, do jego osłabienia.
     Sytuacje przeciążenia powstają wtedy, gdy człowiek otrzymuje zadania na granicy swoich sił fizycznych lub umysłowych, zadania wymagające maksymalnego wysiłku. Przeciążenia mogą dotyczyć czynności percepcyjnych, motorycznych lub umysłowych.
     Sytuacja zagrożenia występuje wtedy, ”kiedy istnieje zwiększone prawdopodobieństwo naruszenia jakiejś wartości cenionej przez podmiot działający, życia, zdrowia, jego samego i jego bliskich, własności, uprawnień, pozycji społecznej, dobrego imienia, własnego dzieła, poglądów, dobrego samopoczucia lub samooceny itp.”. Typowe dla sytuacji zagrożenia są różne czynności obronne, jak: agresja, ucieczka, dezorganizacja czynności i inne.
     Sytuacje utrudnienia występują wtedy, gdy jednostka napotyka przeszkodę lub brak pewnych elementów niezbędnych do wykonywania zadania T. Tomaszewski zalicza do nich braki np. przedmiotów, narzędzi, informacji oraz różnorodne naciski, czyli "aktywne, jednokierunkowe działanie czynników obcych na podmiot wykonujący jakąś czynność” i przeciwdziałanie.
     Sytuacje konfliktowe powstają wtedy, gdy człowiek znajduje się w polu działania sił przeciwstawnych, przy czym mogą to być zarówno siły fizyczne, jak i sprzeczne naciski społeczne lub moralne. Człowiek może się też znaleźć w sytuacji, w której występuje konflikt ról, kompetencji lub zadań, a także sprzeczności interesów, przekonań itp.
     Sposoby reagowania.
     Reakcje człowieka na sytuacje trudne są najczęściej określane terminem stres, wprowadzonym do nauki przez kanadyjskiego endokrynologa, Hansa Selye’go w roku 1936. Stan stresu wywołany w organizmie człowieka przez określoną trudność utrzymuje się zwykle dłużej niż trwa sama sytuacja trudna, która go wywołała, a jego następstwem może być szereg obciążeń” posytuacyjnych”.
     Fakt, że sytuacje trudne są różnorodne i stopień natężenia stresu może być bardzo różny, powoduje, że reakcje na stres, które przebiegają na kilku poziomach, są bardzo zróżnicowane.
     J. Reykowski wymienia 3 fazy reakcji na stres:
1. Faza reakcji instrumentalnych.
Kiedy nasilenie stresu jest umiarkowane i nie osiąga jeszcze progu odporności
(tolerancji) na stres, występują reakcje ukierunkowane na przezwyciężanie stresu. Obserwujemy zwiększoną mobilizację organizmu, co przejawia się między innymi we wzroście intensywności i szybkości reakcji oraz zwiększenie aktywności procesów poznawczych.
      Występują tu takie reakcje, jak usuwanie przeszkody, modyfikacja sposobów działania odpowiednio do zaistniałej sytuacji itp. Człowiek znajdujący się w sytuacji o niezbyt wysokim stopniu trudności jest w pełni skoncentrowany na zadaniu, na wykonywaniu odpowiednich czynności, dlatego też mówimy tu o reakcjach instrumentalnych. z punktu widzenia efektywności działań faza ta sprzyja realizacji zadania.
2. Faza krytyczna.
Występuje ona wtedy, kiedy natężenie stresu wkracza (osiąga) w obszar progu odporności na stres. Struktura czynności staje się mniej zwarta, rozwiązywanie problemów - które występują szczególnie często na terenie szkoły - sprawia trudności, co przejawia się między innymi w nadmiernej koncentracji na szczegółach zadań, w sztywności w ich rozwiązywaniu, w koncentrowaniu się na łatwiejszych sposobach rozwiązywania. Działanie w fazie osiągania progu odporności na stres charakteryzuje się również pewnym zaburzeniem w procesach orientacyjnych. Znajduje to szczególny wyraz w trudnościach skupienia uwagi, w niemożności długotrwałej jej koncentracji, jak i w zmniejszonej zdolności przewidywania celów i skutków działania. w tej sytuacji, na skutek obniżenia sprawności działania mechanizmu kontroli emocjonalnej, występują wyraźne przejawy reakcji emocjonalnych, takich jak gniew, strach czy lęk.
3. Faza reakcji obrony przed stresem.
Nadmierne natężenie stresu, rejestrowane między innymi jako wzmożony stan pobudzenia emocjonalnego, doprowadza do przeciążenia systemu regulacji.
     W tej fazie często występującą reakcją jest agresja, tj. takie zachowanie, którego celem jest zniszczenie lub uszkodzenie przedmiotu albo osoby traktowanej jako przyczyna stresu. Agresja prowadząc do rozładowania sytuacji trudnej, staje się zarazem źródłem nowych trudności.
     Oprócz agresji istnieje szereg innych form reakcji na nadmiernie silny stres. Do często występujących należą np. ucieczka czy wycofanie się. Inną formą reakcji jest tzw. regresja.
     T. M. Newcomb wyróżnia dwa przeciwstawne sposoby reagowania na napotkaną przeszkodę.
     Do sytuacji trudniej można ustosunkować się spokojnie, z nastawieniem na rozwiązanie problemu, ale można tez stać się absolutnie niezdolnym do tego, żeby sobie z nią radzić.
     Trudności związane z pobytem dziecka w sanatorium.
     Zakłady lecznicze dla dzieci skupiają wiele wysiłków na tym, ażeby dziecku przebywającemu na leczeniu zapewnić pełny, zarówno psychiczny, jak i fizyczny wypoczynek. Osiąga się to poprzez estetyczne otoczenie, właściwe urządzenia socjalno – bytowe, dbałość o ład i spokój, a także poprzez dobre odnoszenie się, wzbudzające zaufanie dziecka i niwelujące trudności na jakie natrafia w środowisku leczniczym.
     Ważne także jest uwzględnienie tych czynników, które w warunkach życia sanatoryjnego mogą stanowić przeszkodę w osiąganiu i utrwaleniu się dobrego samopoczucia dziecka chorego, i mogą stanowić trudność w osiągnięciu dobrego kontaktu z osobami opiekującymi się dzieckiem.
     Mimo dużych wysiłków ze strony personelu pedagogicznego i medycznego, nie brak w życiu dziecka przebywającego w sanatorium momentów przykrych. Przezwyciężanie trudności niejednokrotnie stanowi niepotrzebną stratę energii, która powinna koncentrować się na walce z chorobą. Bywają to trudności w pewnym sensie niezawinione, wynikające z nienormalnej sytuacji dziecka chorego, z samego faktu choroby, konieczności przebywania w sanatorium i podjęcie leczenia. Bywają jednak także trudności” zawinione”, powstałe na skutek niedopatrzenia ze strony personelu, zlekceważenia doświadczeń, potrzeb i uczuć dziecka. Zmiana środowiska w każdych warunkach jest dla dziecka niełatwym przeżyciem. Dla dziecka chorego jest ona przeżyciem jeszcze bardziej skomplikowanym.
     Przystosowanie się do nowego środowiska wbrew pozorom może trwać długo i natrafić na liczne przeszkody.
     Czynnikami wpływającymi na zdolność adaptacji dziecka w sanatorium są: jego właściwości osobnicze, środowisko z jakiego dziecko pochodzi, aktualna sytuacja rodzinna, a także sam fakt choroby. Skuteczne przeciwdziałanie trudnościom wymaga rozeznania w przeżyciach dziecka, jego tęsknotach, zmartwieniach i niepokojach. Nie zauważone początkowo trudności mogą rzutować na cały pobyt dziecka w sanatorium. Mogą warunkować jego zachowanie się i jego reakcje w innych trudnych momentach, jakie niesie życie sanatoryjne.
     Dlatego bardzo ważne wydaje się poznanie sytuacji jakie są spostrzegane przez dzieci przewlekle chore jako sytuacje trudne, jakie są sposoby przezwyciężania sytuacji trudnych, jak dzieci reagują w sytuacji trudnej (jakie przeżycia im towarzyszą)?
     Badania zostały przeprowadzone za pomocą metody do badania sytuacji trudnych oraz kwestionariusza sposobów pokonywania trudności.
     Ujmowane za pomocą zastosowanej metody sytuacje trudne podzielono na trzy obszary, które dotyczą trudności pochodzących z różnych źródeł:
- Trudności związane z kontaktami z rówieśnikami i nauczycielem;
- Problemy związane z trudnościami w nauce;
- Problemy związane z chorobą.
     W zakresie kontaktów z rówieśnikami i nauczycielem najwięcej trudności sprawiają im: konflikty z kolegami, ironia i śmiech ze strony kolegów i koleżanek oraz nadmiernie wymagający stosunek nauczyciela i brak życzliwości nauczyciela.
     W zakresie nauki sytuacjami trudnymi są: świadomość ocen słabych, odpytywanie ustne przez nauczyciela (przy tablicy) a także świadomość powtarzania klasy i prace kontrolne na stopień.
     Do problemów związanych z chorobą należą: świadomość, że jest się przewlekle chorym, świadomość, że musi się być bardziej ostrożnym niż inne dzieci oraz świadomość o mniejszej wydolności fizycznej.
     Podstawą oceny sposobów zmagania się dzieci przewlekle chorych z trudnościami, są wyniki badań uzyskane w kwestionariuszu sposobów pokonywania trudności.
     Na bazie analizy treści twierdzeń kwestionariusza wyodrębniono:
- zachowania zorientowane na pokonanie trudności.
- zachowania obronne nakierowane na obronę siebie.
     Do zachowań zorientowanych na pokonanie trudności zaliczamy: poszukiwanie pomocy oraz pokonywanie trudności (penetracja problemu, poszukiwanie wiedzy).
     W zachowaniach obronnych jednostka rezygnuje z osiągnięcia celu i zaspokojenia potrzeb, dąży jedynie do obrony własnej osoby przed szkodliwym wpływem sytuacji trudnych i ujawnieniem się emocji negatywnych. Zachowania te u dzieci mogą przyjąć następujące formy:
- odwlekanie sytuacji trudnej,
- uleganie trudnościom,
- emocjonalne reagowanie na trudną sytuację,
- reakcje wegetatywne i obronne.
     Badane dzieci ujawniają zachowania skierowane na pokonanie trudności. Zachowania te wyrażają się w tym, że dzieci często zwracają się do innych o pomoc, a także starają się wyobrazić sobie, co zrobiłby w tej sytuacji ktoś, kogo podziwiają i uznają za wzór dla siebie. Aby pokonać daną trudność obstają przy swoim i walczą o to, czego chcieli, oraz starają się przeanalizować problem, aby go lepiej zrozumieć.
     Inną formą zachowania w sytuacji trudnej są zachowania obronne nakierowane na obronę siebie. Badani często ulegają trudnościom, pragną, by cała sprawa minęła i by się to wszystko skończyło, trudno im zdecydować się co mają robić. Także często odwlekają sytuację trudną, odsuwają od siebie myślenie o tym, co się zdarzyło.
     Badani często reagują emocjonalnie: czują się zagubieni, często chce się im płakać i jest im trudno radzić sobie z problemami. U badanych występują także reakcje wegetatywne i obronne: czują, że są przerażeni, rozdrażnieni, łatwo tracą panowanie nad sobą, a także zauważają, że ich serce szybko bije.
     Na podstawie uzyskanych danych można stwierdzić, że choroba przewlekła jest dla dziecka źródłem zagrożenia, które dotyczy zarówno stanu zdrowia, jak i sposobu ich funkcjonowania zwłaszcza w szkole. Analizując sposób zachowania się badanych nie można ustalić jednolitego sposobu pokonywania sytuacji trudnych, wiele dzieci ujawnia zachowania obronne, ale wiele także podejmuje próby pokonywania trudności.
     Nasilone reakcje emocjonalne o zabarwieniu negatywnym wydają się być wyrazem obniżonej odporności emocjonalnej w następstwie choroby.

LITERATURA

1. Jarosz M. (1983). Sytuacje trudne oraz ich wpływ na stan psychiczny.
W: Jarosz M. Psychologia lekarska. Warszawa: PZWL s. 143-161.
2. Tomaszewski T. (1975). Człowiek i otoczenie. W: Tomaszewski T. (red.). Psychologia. Warszawa: PWN, s. 13 – 36.
3. Tyszkowa M. (1972). Zachowanie się dzieci szkolnych w sytuacjach trudnych. Warszawa: PWN
4. Tyszkowa M. (1977). Zachowanie się młodzieży w sytuacjach trudnych i rozwój osobowości. Poznań: Uniwersytet im. A. Mickiewicza.

Opracowała:
Małgorzata Matłosz
Nauczyciel-wychowawca w Zespole Szkół Specjalnych w Rymanowie Zdroju

Imię, nazwisko ........................................
Płeć: K M Wiek.............. Klasa ................ Data...................
Instrukcja: Aby odpowiedzieć na pytania kwestionariusza przypomnij sobie jakąś sytuację, którą ostatnio przeżyłeś. Przeczytaj każde twierdzenie i postaw znak „x” przy odpowiedzi, która najpełniej określa twoje zachowanie w danej sytuacji trudnej (zawsze, często, rzadko, nigdy).

	zawsze	często	rzadko	nigdy
1. Staram się przeanalizować problem, aby go lepiej zrozumieć.
2. Mam nadzieję, że jakiś cudowny przypadek wyzwoli mnie z tego.
3. Chce mi się płakać.
4. Czuję się zmartwiony.
5. Trudno mi zdecydować się, co mam robić.
6. Zauważam, że moje serce szybciej bije.
7. Ukrywam to, że się czegoś boję.
8. Mam trudności z zasypianiem.
9. Staram się nie ujawniać własnych uczuć.
10. Łatwo tracę panowanie nad sobą.
11. Dręczą mnie mało ważne myśli, które chodzą mi po głowie.
12. Jestem rozdrażniony.
13. Czuję się zagubiony.
14. Jest mi trudno radzić sobie z problemami.
15. Czuję, że jestem przerażony.
16. Uważam, że czas zrobi swoje, i należy jedynie odczekać.
17. Zwiększam wysiłek, aby dany cel mimo wszystko osiągnąć.
18. Rezygnuję z rozwiązywania zadania w chwili napotkania trudności.
19. Próbuję zapomnieć o wszystkim.
20. Zwracam się do innych o pomoc.
21. Pragnę, by cała ta sprawa minęła i by jakoś się to wszystko skończyło.
22. Odsuwam od siebie myślenie o tym co się zdarzyło.
23. Zdaję sobie sprawę, że trzeba wziąć wszystko na siebie.
24. Staram się oddalić od tej sprawy podejmując krótki wypoczynek.
25. Staram się wykorzystać wcześniejsze doświadczenia zdobyte w podobnych sytuacjach.
26. Staram się wyobrazić sobie co zrobiłby w tej sytuacji ktoś, kogo podziwiam i uznaję za wzór dla siebie.
27. Potrzebuję wyrazów sympatii i zrozumienia ze strony innych.
28. Staram się cokolwiek zmienić, by sprawy potoczyły się lepiej.
29. Marzę o tym, jak inaczej mogłoby być gdyby nie te trudności.
30. Obstaję przy swoim i walczę o to czego chciałem

Imię i nazwisko ...................................
Płeć : K M Wiek.............. Klasa.............. Data...................

Instrukcja: Przeczytaj poniższe twierdzenia i wybierz pięć kolejnych sytuacji, które uważasz za najbardziej trudne. Wpisz je poniżej diagramu.

1. Odpytywanie ustne przez nauczyciela (przy tablicy).
2. Krytyka i dezaprobata nauczyciela.
3. Ironia i śmiech ze strony kolegi (koleżanki).
4. Rozwiązywanie trudnych zadań matematycznych.
5. Prace kontrolne na stopień (np. klasówka).
6. Konflikty z nauczycielami.
7. Konflikty z kolegami.
8. Brak życzliwości nauczycieli.
9. Brak życzliwości innych osób pracujących w sanatorium.
10. Nadmiernie wymagający stosunek nauczyciela.
11. Zapamiętywanie wyuczonych wiadomości i umiejętności.
12. Świadomość powtarzania klasy.
13. Świadomość ocen słabych.
14. Stosowanie „ przezwisk ”, które mają spowodować ośmieszenie i poniżenie w opinii klasy.
15. Nawiązywanie kontaktów i zdobywanie przyjaciół.
16. Radzenie sobie z chorobą.
17. Świadomość, że jestem przewlekle chory.
18. Świadomość, że muszę być bardziej ostrożny niż inne dzieci.
19. Konieczność pobytu w sanatorium.
20. Świadomość o mniejszej wydolności fizycznej.

Pięć sytuacji najbardziej dla mnie trudnych:

1 ...............................................................

2 ...............................................................

3 ...............................................................

4 ...............................................................

5 .................................................................

Napisz jakie masz inne trudności............................................................................................................

.......................................................................................................................................................